Suç ve Ceza romanının kahramanı Raskolnikov, cinayet mahalline geri dönme ve hatta zili tekrar çalma isteğine karşı koyamaz. Aynı his, Arthur Conan Doyle ve Agatha Christie gibi yazarların, cinayet ve dedektiflik konulu kitaplarında da sıkça vurgulanır. Bir kural olarak sunulan "katilin her zaman olay yerine geri dönmesi" sözü, yılladır kesin bir doğru olarak "bu konuda pek de gerçek bilgisi olmayan" kişiler tarafından tekrarlanır. Peki bilimsel araştırmalar ve binlerce cinayet vakası üzerinde yapılan incelemeler, bu "kural"ı doğruluyor mu?
Kriminal Gerçeklik
FBI'ın Davranış Bilimleri Birimi (BSU) ve modern kriminoloji profilleme uzmanlarına göre doğru tespit şudur: Çoğu suçlu olay yerine asla geri dönmez. Bir hırsız, gaspçı veya kiralık katil için suç sadece bir "iş"tir ve olay yerinden ne kadar uzaklaşırlarsa o kadar güvende olurlar.
Ancak belirli suç türlerinde ve psikopatolojik profillerde, failin olay yerine çekilmesi istatistiksel bir gerçektir. Kriminologlar suçlunun olay yerine dönme veya soruşturmaya dahil olma eğilimini "Bumerang Korelasyonu" olarak adlandırır.
Kim Bu Geri Dönenler?
Araştırmalar, olay yerine geri dönenler için bize şu sonuçlara götürmektedir:
Narsisizm
Seri katiller ve narsist özellikler taşıyan failler, cinayet soruşturmasının ulaştığı aşamayı öğrenmek için olay yerine geri dönerler. Bunlar, kendi zekalarını o kadar üstün görürler ki; polis, savcı, hakim hatta kamuoyunu aşağılayıp, kendi üstünlüklerini kanıtlamak çabasıyla çok cesur hatta daha doğru bir tabirle "küstahça" davranırlar. Soruşturmayı yürüten polislere yardım teklif eden, arama çalışmalarına katılan hatta basına röportaj bile veren katiller bu başlık altında değerlendirilmektedir.
Eseriyle Gurur Duyma ve Haz
"Olay yerine dönüş" kuralının en yüksek oranda doğrulandığı suç türü kundakçılıktır. Birçok kundakçı, başlattığı yangını ve itfaiyenin çaresizliğini kalabalığın arasına karışarak izler. Burada motivasyon, yaratılan yıkımdan ve bu yıkımın kendi ellerinden çıkmış olmasından alınan cinsel veya psikolojik hazdır.
Yeniden Yaşama Dürtüsü
Bazı katiller için cinayet, bir heyecan arayışından ibaret olarak tanımlanır. Bu sapkınlar için cinayet anı, hayatlarındaki en yoğun heyecan noktasıdır. Olay yerine dönmeyi tercih eden bu ruh hastaları, cinayet anını zihinsel olarak yeniden canlandırmak ve aynı adrenalini tekrar hissetmek isteğine karşı koyamayarak, bu "kural"a sadık kalır.
Panik, Vicdan Azabı ve Delil Temizliği
Tutku cinayetleri (anlık öfke, kıskançlık) işleyen veya "düzensiz/bir başlık altında toplanamayan" olarak adlandırılan suçlular, olay yerinden panikle kaçarlar. Daha sonra mantıklı düşünmeye başladıklarında cüzdan, anahtar veya suç aleti gibi bir delil bıraktıklarını fark edip (veya öyle sanıp) olay yerine geri dönebilirler. Bazen de ağır bir vicdan azabı veya şok hali, onları maktulün yanına geri çeker.
Olay Yerine Dönme Kuralı, Katilin Yakalanmasına Hizmet Eder Mi?
Bu soruya "evet" cevabı vermek çok zor. Çünkü elimizde, bu kural üzerinden çözüldüğü kesin olan bir vaka yok. Ancak bir cinayet vakası çözüldükten sonra failin, olay yerine geri dönmüş olduğu tespit edilebilmektedir.
Fakat sınırlı da olsa, katilin cinayet mahalline geri dönme ihtimali de göz önüne alınarak, tekrar eden cinayet mahalli ziyaretleri, iyi takip edilmekte, bu tip tekrar eden davranışlara şüpheli bakılmaktadır.
Sonuç
"Katil her zaman cinayet mahalline geri döner" sözü mutlak bir gerçeklik değil, bir genellemedir. Ancak failin eylemiyle arasında derin bir duygusal, patolojik veya narsistik bir bağ varsa, romanlarda sıkça kullanılan bu kural, işlerlik kazanabilmektedir. Modern kolluk kuvvetlerinin olay yerinde toplanan kalabalığı ve gönüllüleri gizlice kameraya almasının temel nedeni de bu psikolojik zafiyettir.
"Katil her zaman cinayet mahalline geri döner" şeklinde formüle edilen kuralı; kesin doğru olarak kabul etmek ile tamamen reddetmek, kişiyi her cinayet vakası inceleme sırasında, maddi gerçek dışında her yere götürebilir. Hatta bu tip "kesin kurallar" ön yargısına bağlı ve rasyonellikten uzak olarak cinayet vakası analizi yapanların; şizofrenik kabuller, ütopyaya varan kurgular ile cinayeti aydınlatma değil, ön yargılarını kutsama peşine düştüklerinin yığınla örneği vardır.
Her cinayet vakası birbirinden farklıdır. Hepsinin kendine özgü karakteristik özellikleri vardır. İyi bir analizci, her ihtimali göz önüne alarak değerlendirmesini yapar ama kesinliği tam olarak ispat edilmemiş hiçbir "ön kabul"ün esiri olmaz. Aksi halde bir cinayeti aydınlatılma girişiminden değil, bir şizofrenin not defterine yeni kurgular eklemesinden bahsedilebilir.